ไข้หวัดสเปน

 

แชมป์ฟุตบอลโลก 2026 คือ ทีมชาติสเปน

เมื่อ 108 ปีก่อนเรารู้จักสเปน ในอีกมิติหนึ่ง

11 มีนาคม 1918 โลกทั้งใบได้รู้จักไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ A จากรายงานเจ้าหน้าที่ทหารในค่ายทหารแคนซัส ทหารนายนี้กลับจากการรบในสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง นี่คือการระบาดไข้หวัดใหญ่ครั้งแรกในโลกในชื่อ spanish flu

อ้าว … เรื่องเกิดอเมริกา ทำไมจึงไปชื่อไข้หวัดสเปน

อย่างที่เรารู้กันว่าองค์การอนามัยโลกเลิกการเรียกชื่อโรคจากเมืองต้นกำเนิดไปแล้ว เช่น ไข้หวัดใหญ่จากหมู ปี 2009 ที่เราเรียกตอนแรกว่า mexican swine flu หรือโรคโควิด-19 จากเชื้อ SARs-CoV2 ที่ตอนแรกเรียกว่าไวรัสอู่ฮั่น การเรียกชื่อเมืองต้นระบาดเป็นบาดแผลของคนในเมือง ผู้คนทั้งโลกจะไปจดจำสิ่งไม่ดีของเมืองนั้นแทน เราจึงเลิกใช้ชื่อเมืองในการเรียกชื่อโรค แต่ว่าในยุคสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ยังไม่มีองค์การอนามัยโลกและอดมริกาก็ไม่ได้ยิ่งใหญ่ถึงขนาดจะไปบังคับใครให้เรียกชื่ออื่น ไม่ใช่ Kansas flu

แล้วเกิดอะไรขึ้น..

สงครามโลกครั้งที่หนึ่งเป็นสงครามระหว่างมหาอำนาจกลางคือ เยอรมัน-ออสเตียฮังการี-ออตโตมัน กับพันธมิตรจักรพรรดิ ฝรั่งเศส-อังกฤษ-รัสเซีย-ญี่ปุ่น-อเมริกา สงครามครั้งนี้มีทหารและพลเรือนเสียชีวิตโดยตรงจากสงครามประมาณ 20 ล้านคน แต่มีผู้เสียชีวิตจากไข้หวัดใหญ่ที่ระบาดในช่วงสงครามโลกครั้งที่หนึ่งประมาณ 40 ล้านคน เป็นสองเท่าของสงครามเลยทีเดียว

ความสูญเสียครั้งนั้นยิ่งใหญ่ เพราะยังไม่มีใครรู้จักเชื้อ ยังไม่รู้วิธีการควบคุม ทุกชาติที่เข้าร่วมรบสงครามล้วนมีทหารที่ติดเชื้อ ลามไปถึงพลเรือนในประเทศสงคราม และเมื่อทหารกลับไปประเทศของตนก็พาไข้หวัดใหญ่ตามไปด้วย การระบาดจึงเป็น pandemic เหมือนกับการระบาดของกาฬโรคในยุคสำรวจโลกและเริ่มล่าอาณานิคม

แต่ละประเทศมีการทำสงครามข่าวสาร ปกปิดข้อมูลผู้ป่วย คนเสียชีวิต เพราะมันส่งผลกระทบโดยตรงต่อความมั่นคงของประเทศ ในช่วงสงครามจึงไม่มีข่าวสารการระบาดจากประเทศคู่สงครามเลยทั้งที่เป็นตัวการการระบาด ข่าวสารการระบาดและการค้นพบ ออกมาจากประเทศที่ไม่เข้าร่วมสงคราม ประเทศที่ประกาศตัวเป็นกลาง และประเทศนั้นคือ สเปน

ประเทศสเปนบอบช้ำและสูญเสียความเป็นมหาอำนาจหลังจากพ่ายแพ้กับกองทัพเรือราชนาวี (แนะนำซีรี่ส์ Elizabeth: The Golden Age บอกเล่าเรื่องราวความเสื่อมถอยของกองเรืออาร์มาด้าแห่งสเปน กองเรือที่ไม่เคยพ่ายแพ้) การพ่ายแพ้สงครามสามสิบปีให้กับมหาอำนาจใหม่อย่างฝรั่งเศส ภาวะเศรษฐกิจที่ถดถอย สูญเสียอาณานิคมหลายแห่งเช่น ฟิลิปปินส์ คิวบา ทำให้ในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ต่อกับต้นศตวรรษที่ 20 ทำให้สเปนตัดสินใจไม่ยุ่งกับประเทศใด และประกาศตัวเป็นกลางในสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง

ด้วยความที่เป็นกลาง ข่าวสารต่าง ๆ จึงไม่ถูกปิดกั้น ไม่ถูกบิดเบือน รวมไปถึงข่าวรายงานการป่วยโรคติดเชื้อทางเดินหายใจรุนแรงที่เมืองมาดริดในเดือนพฤษภาคม 1918 ที่ถือว่าเป็นรายงานแรกที่ทำให้โลกรู้จักไข้หวัดใหญ่สเปน อย่างแพร่หลายและทางการ

การป่วยของทหารในค่ายฟุนสตัน เมืองแคนซัส เกิดขึ้นในเดือนมีนาคม 1918 แต่โลกรู้จักไข้หวัดใหญ่ในเดือน พฤษภาคม 1918 เพราะอเมริกาปิดข่าวและสเปนเป็นกลาง ไม่ได้ปิดข่าว แถมสเปนยังโชคร้ายต่อเนื่องเมื่อกษัตริย์อัลฟองโซที่สาม และนายกรัฐมนตรีมานูเอล ปรีเอโต ก็ป่วยเป็นไข้หวัดใหญ่นี้เช่นกัน (สองรายนี้หายดี) ทำให้โลกได้รับรู้ว่ามีการระบาดของไข้หวัดใหญ่สานฝยพันธุ์ใหม่ ระบาดพร้อมสงคราม สงครามที่เกิดและรบในยุโรป รายงานและโด่งดังจากสเปน ดังนั้นไข้หวัดนี้คือ spanish flu

** กษัตริย์อัลฟองโซ่ที่สามนี้ เกี่ยวข้องทั้งกับราชวงศ์บูรบงและราชวงศ์ฮับสบูร์ก พระองค์ก็เลยเลือกเป็นกลางเสียเลย ก็พอดีกับจังหวะประเทศสเปนอ่อนแอลงมากด้วย**

แต่ชาวสเปนเขาเรียกไข้หวัดตัวนี้ว่า French Flu เพราะเขาก็ไล่เรียงลำดับว่ามาจากฝรั่งเศส มาจากสงคราม เพราะสเปนเองไม่ได้เข้าร่วมสงครามเลย

ไข้หวัด 1918 การระบาดแพร่หลายทั้งโลก นับเป็นบันทึกการระบาดไข้หวัดใหญ่ระดับ pandemic ครั้งแรก เชื้อไวรัสตอนนั้นคือไวรัสไข้หวัดใหญ่ A H1N1 ซึ่งเป็นสายพันธุ์ที่เกิดการระบาดทั่วโลกบ่อยมาก แต่เมื่อเวลาผ่านไปและเรารู้จักโรคดีขึ้น มียารักษา มีวัคซีนป้องกัน เมื่อเปรียบเทียบเราจะเห็นภาพ

อัตราการแพร่ระบาดจาก 35% ประมาณ ⅓ ของคนบนโลก มาเหลือ 8% เพราะเรารู้จักวิธีการแพร่ระบาด การล้างมือ การกักกันโรค

อัตราการเสียชีวิต (เทียบกับประชากร) จาก 3% ลงมาเหลือประมาณ 0.02% เพราะเรามีการป้องกัน มีวัคซีน

อัตราการป่วยตาย(เทียบกับผู้ป่วยโรคนี้) จาก 5% ลงมาเหลือ 0.1% จากเทคโนโลยีการรักษาและยาที่ดีขึ้น

อีกหนึ่งการเปลี่ยนแปลงสำคัญคือการพัฒนาวัคซีนไข้หวัดใหญ่ เมื่อมีการใช้ในวงกว้างเริ่มในปี 1945 พบว่าอัตราการป่วย อัตราการตาย อัตราป่วยตาย ลดลงไป 40-60% ในทุก ๆ ตัวเลขสถิติ สามเสาหลักสำคัญในการควบคุมไข้หวัดใหญ่คือ วัคซีน-ยา-การลดการแพร่กระจาย เป็นมาตรการสำคัญที่จะไม่เกิด ไข้หวัดสเปน ไข้หวัดฮ่องกง ไข้หวัดเม็กซิโก

ทุกวันนี้ไม่เรียกไข้หวัดสเปนแล้วนะครับ ใช้คำว่า influenza 1918 (pandemic) และต่อไปก็จะใช้ Influenza (A/B) HxNx year xxxx ในการระบุการระบาดไข้หวัดใหญ่ครับ